De Regge Bevrijd
Centraal in onderliggende studie staat de Regge, een beek die te midden van het Overijsselse kampenlandschap stroomt, maar amper nog beek genoemd kan worden. In de afgelopen honderd jaar is de natuurlijke Regge namelijk omgebouwd tot een gekanaliseerd systeem dat op een steeds snellere afvoer van water is geënt. De beek veranderde zo van een grillige onvoorspelbare, overstromende beek binnen een natuurlijk systeem, in een meanderloze, trage waterloop in een diepe geul.

REDscape haalt de Regge nu uit de ijzeren greep van de kanalisatie. De Regge wordt bevrijd: de beek moet weer echt beek zijn die meandert en die de kans gegeven wordt, indien nodig, te kunnen overstromen. Op haar beurt bevrijdt de Regge als het ware het dal. Graslanden worden aangewezen als inundatiegebieden en bieden zo het wassende water de ruimte. Bij het herstellen van deze natuurlijke dynamiek worden economische belangen nadrukkelijk niet uit het oog verloren. Een ontspannen landschap zal samen met een productielandschap één dynamisch geheel opleveren: een open, poëtisch en levend gebied.

Ontspannen landschap
Het ontspannen landschap bestaat uit de inundatievlaktes van de overstromende beek en is vooral op waterberging en natuurontwikkeling gericht. Een nieuw hydrologisch ontwerp zorgt ervoor dat de natuurlijk processen van inundatie, erosie en sedimentatie zelfsturend worden. De vlaktes worden open gehouden en ingericht als weidse graslanden. Hier krijgen allerlei vormen van natuur de kans. Zo zullen op de drogere hogere gedeeltes van het beekdal meer bloemrijke graslanden gaan groeien en zal in de lagere gedeeltes van het beekdal de nattere soorten beter gedijen. Kortom, het Reggedal groeit tot een ontspannen, robuust en natuurrijk beekdal dat ideaal is voor de wandelaar om te gaan ontdekken.

Productie Landschap
De kampen en de essen, die zo karakteristiek zijn voor het gebied vormen de dragers voor het productielandschap. Deze plekken zijn vooral op landbouw, wonen en alternatieve landbouw gericht en zijn ideaal als brandpunt voor nieuwe bedrijfsvoering. Voorwaarde is het formuleren van nieuwe spelregels zodat bestaande gebouwen in kunnen spelen op de “nieuwe economie”, zoals bijvoorbeeld accommodatie voor recreatieve doeleinden, kantoor-aan-huis en winkels. Door de bestaande historische plekken als uitgangspunt te nemen en te transformeren wordt de cultuurhistorische rijkdom van kampen en essen in het gebied behouden. Het Reggedal leeft! Niet alleen de Regge krijgt een nieuwe kans, ook de kampen en de essen leven voort.

Netwerken
Niet alleen de Regge meandert door het beekdal, het is de bedoeling dat ook de bezoeker van de regio door het gebied kan struinen. Daarvoor zijn recreatieve netwerken, zoals bijvoorbeeld wandelpaden in de natte en droge gedeeltes van belang. Het nieuwe beekdal voorziet in deze verbindingen. De netwerken maken het dal overigens niet alleen bereikbaar, ze vormen bovendien de verbindende schakels tussen de ontspannen en productie gedeeltes. Daarnaast kan een kien uitgedacht systeem van verbindingen het Reggedal in één klap verbinden met regionale natuurgebieden zoals de Sallandse Heuvelrug. Dat levert dan een groots en gevarieerd recreatiegebied op! In de vormgeving van de netwerken kunnen de contrasten in het landschap van het dal worden aangezet; het zijn de dramatische accenten in het pure landschap.


Poetische Leegte
Met het consequent op het gehele dal toepassen van het ruimtelijk concept van ontspanning en productie wordt een sterke landschappelijke drager ontwikkeld, die qua maat en robuustheid bij dit landschap hoort. Alleen daar waar het dal op de grootschalige natuurgebieden aansluit, zoals bij de Sallandse Heuvelrug, wordt het landschap als bos ingericht. Voor de overige gedeeltes voert de poëtische leegte de boventoon. Wie door het gebied struint of wandelt zal ervaren dat leegte verpletterend kan zijn.

Landgoed Leyduin is maar een klein deel in het verhaal van de landgoederen zone van Zuid-Kennemerland, maar toch één van de meest fascinerende. In vierhonderd jaar hebben vier verschillende landhuizen op verschillende locaties op het landgoed gestaan. In de 19e eeuw is hier de eerste waterwinning voor de stad Amsterdam geïnitieerd en gerealiseerd. In diezelfde tijd is een lust-landschap in het woeste duinlandschap gecreëerd door bekende Nederlandse Landschapontwerpers, zoals Zocher, Snoek en Springer.

Het landschappelijke ontwerp voor Leyduin is meer dan een enkel ontwerp of ontwerpstijl. De huidige situatie is het resultaat van meerdere ontwerpers en bewoners door de eeuwen heen. Landgoed Leyduin is een weerspiegeling van verschillende stromingen en tijdperken en is gevormd in ruim vierhonderd jaar. Als gevolg hiervan is een zichtbare historische gelaagdheid ontstaan. In het ontwerp voor Leyduin is nagestreeft deze biografie leesbaar en inzichtelijk te maken. De kracht van het ontwerp ligt in de spanning tussen de verschillende ontwerpstijlen en tijdgebonden invloeden en vooral tussen de formele en informele landschappelijke structuren. Ook de spanning van de natuurlijke topografie tussen de open vlaktes van de (veen)weides en de beboste hoogtes van de oude duinen speelt een belangrijke rol.

De ruimtelijke structuur van Leyduin bestaat uit een aantal basisingrediënten, hoogteverschillen, bosgebieden, lanen, tuinen en open vlaktes. Deze ingrediënten zijn in de loop van de tijd deels onzichtbaar geworden en dreigen te verdwijnen uit het landschap. Wij willen een kwaliteitsimpuls geven door de structuur van het landschap te verbeteren zodat het tegenspel kan bieden tegen losse ontwikkelingen. Bij het aanscherpen van de ruimtelijke opbouw en het weer zichtbaar maken van de ruimtelijke ingrediënten wordt op een bijna stille manier een nieuwe ruimtelijke laag toegevoegd aan de oorspronkelijke structuur.

Op het eerste gezicht lijkt de Beemster een tamelijk rustige, weinig veranderend landschap met een veilig geborgen toekomst in een landelijke setting. Dit beeld is echter verraderlijk. De polder bevindt zich op een belangrijk schakelmoment. Onder meer veranderingen in de landbouw, noodzaak van nieuwe woningbouw en de wateropgave brengen ruimtelijke processen op gang die een grote impact hebben op de Beemster. Die processen hebben zowel maatschappelijke als ruimtelijke gevolgen voor de inrichting en beleving van de polder.

De aard van de ruimtelijke veranderingen is divers, van grootschalig en ingrijpend tot klein en langzaam. De ruimtelijke opgave is ook niet zo zeer dát er iets gaat veranderen, maar hóe die verandering plaatsvindt en de kwalitatieve invulling ervan. Centraal in deze opgave staat de rol die cultuurgeschiedenis in deze dynamiek kan spelen om het aanzien van de polder als Werelderfgoed te waarborgen en de identiteit van de Beemster te versterken. (download ….www.beemster.net/projecte… )

Mentaliteit en The making of

De vraag naar de ruimtelijke identiteit van de Beemster wordt steevast beantwoord met een liefdesverklaring aan het landschap waarbij openheid, weidsheid, rechtlijnigheid, strak ritme, begrenzing door de dijk, het groen langs de wegen en op de erven, de deftige agrarische bebouwing van vroeger, de gekke dorpen, dan bijzonder worden benadrukt. Daarbinnen zijn het de sloten, de verkaveling, de techniek en de zeventiende eeuw die de status van het werelderfgoed bepaald hebben. Men is zich er van bewust dat het landschap zo in stand is gebleven door het agrarische gebruik. Lang is de Beemster een modelregio geweest op agrarisch gebied ten gevolge van hun vooruitstrevende bedrijfsvoering. Omdat er veel pachtboerderijen waren is ten gevolge van vererving het land ook minder versnipperd dan elders.


Conclusies en aanbevelingen

We hebben niemand gesproken die de Beemster lelijk vindt. Iedereen hecht aan de ruimtelijke kwaliteit ervan. Ook uit het verslag van de werkconferentie die in november 2004 plaatsvond, blijkt ook die eensgezindheid wanneer het over de ruimtelijke kwaliteiten gaat, zoals de sloten, kavels, bomen, bebouwing en ritme. De spanning wordt zichtbaar wanneer er een keuze vermoed wordt tussen ontwikkelen en behouden, zoals bij de stelling dat het werelderfgoed vaak ten onrechte gebruikt wordt om ontwikkelingen tegen te houden of de stelling dat het werelderfgoed en de agrarische sector heel goed samen gaan. De Beemster Bouwdoos biedt Beemsterse spelregels die geënt zijn op de Beemstermaat. De Bouwdoos is een instrument voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Deze bevat de specifieke ruimtelijke elementen van de Beemster, zoals erven en erfopbouw, gebouwen, watergangen en kavelstructuur. Bij ruimtelijke vragen met betrekking tot de erfopbouw bijvoorbeeld biedt de Bouwdoos duidelijkheid over de exacte plaatsing van een bedrijfsgebouw achter het woonhuis, de inrichting van erven of de ‘groene voet’ die een nieuwe vrijstaande woning om zich heen vraagt. Het gaat dus niet primair om regels die de uiterlijke vorm van gebouwen vastleggen, maar om regels die te maken hebben met de plaatsing van gebouwen op een kavel. Twee casestudies - over water en erven - illustreren de toepassing van de Beemster Bouwdoos voor nieuwe opgaven.

De Nieuwe Horstermeer, een toekomst vanuit de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Door de verdergaande verstedelijking is de identiteit en het landschappelijke karakter van de NHW onder druk komen te staan. Een nieuw beleid, met als motto “bescherming door ontwikkeling”, stimuleert nieuwe ontwikkelingen, als deze worden geplaatst in een ruimtelijke visie die de ontwikkeling begeleidt en controleert en de NHW in een nieuw daglicht zet. In deze studie wordt de ontwikkelingsopgave voor de Horstermeerpolder in het hart van het vechtplassengebied onderzocht.
De NHW is een uniek historisch fenomeen. Als buitengebied voor de randstad is het een landschapspark van nationale betekenis. Dit park bestaat uit een reeks van karakteristieke landschappen: plassen, veenontginningsgebieden en polders. De Horstermeer is als droogmakerij uniek in deze reeks. Naast de zichtbare structuren als forten, bunkers en accessen bevat de NHW ook onzichtbare lagen. In de Horstermeerpolder is het geheim van de NHW gestold in het agrarische polderlandschap. Sporen in dit produktielandschap maken je hier attent op: de lage horizon, de grote openheid van het landschap, de lange lijnen, de geheimzinnige routes en het oneindige wachten op de inundatie. Deze poëtische kwaliteiten worden in deze studie ingezet om nieuwe ontwikkelingen in de polder te sturen. Er ontstaat een dynamisch nieuw landschap dat de spanning tussen het natte en het droge opzoekt en als zodanig de NHW op een nieuwe manier “zichtbaar” maakt. Door de introductie van nieuwe ruimtelijke dragers wordt de polder verdeeld in twee thema’s. Hierdoor krijgen alle gewenste ontwikkelingen een plek zonder dat ze elkaar in de weg te zitten, ze kunnen naast elkaar bestaan en elkaar uitbuiten en versterken. Tevens zorgen ze met elkaar voor een hernieuwde beleving van de NHW.


De productiepolder (bedrijven + wonen + landbouw)
Het woon - en bedrijfsmilieu in de Horstermeerpolder sluit als geen ander aan bij het karakter van een productiepolder waarbij pragmatiek en ondernemersgeest voorop staat. De Middenweg blijft de ontsluitingsweg voor bewoners en bedrijven. De verkaveling loodrecht op de Middenweg maakt het mogelijk om met enkele spelregels de bebouwing in een zone langs deze weg te verdichten. Hierdoor kan de bedrijvigheid zich blijven ontwikkelen en kunnen interessante nieuwe woonmilieus ontstaan. Naast de nog aanwezige landbouwbedrijven is er in de polder steeds meer behoefte aan kleinschalige agrarisch gerelateerde activiteiten. Een deel van de polder kan op kleine schaal hiervoor ontwikkeld worden. Hierbij worden de verkaveling en de lange lijnen van de polder uitgebuit.

De ontspannen polder (natuur + recreatie)
In het nieuwe inrichtingsplan worden de ringdijk en het watervierkant als ruimtelijke structurerende elementen versterkt. Het water langs de ringdijk wordt verbreedt, het profiel van de dijk versterkt en de dijk toegankelijk gemaakt voor toeristisch gebruik. De ringdijk wordt hierdoor een duidelijke begrenzing langs de rand van de polder en een landschappelijke drager van de polder. Een nieuw waterbergingssysteem gekoppeld aan deze ringdijk verbeterd de waterkwaliteit van het Vechtplassengebied, die ontstaat door de waterzuigende werking van de dieper gelegen polder. In dit gebied ontstaat een hoog dynamisch watersysteem met rietmoeras als natuurgebied. De openheid van de polder blijft gehandhaafd, het contrast met de omringende plassen blijft aanwezig en er ontstaat een constante dynamiek tussen nat en droog. Het watervierkant, in het midden van de polder, wordt toegankelijk en ruimtelijk zichtbaar gemaakt met recreatieve paden en een dubbele bomenrij. Hierdoor wordt het vierkant een structurerend element dat bovendien de lange lijnen in de polder begeleidt en versterkt.

De natuurlijke processen die hebben geleid tot het maken van het Nederlandse landschap zijn tot op grote hoogte getemd maar blijven altijd aanwezig en onvoorspelbaar, wachtend om zich te kunnen manifesteren op een nieuwe en onverwachte manier. Een een dergelijk probleem is de natuurlijke afzetting van grote hoeveelheden modder in de lagere rivieren van de Rijn Maas delta. Deze modder, bekend als bagger, moet voortdurend verwijderd worden door baggerschepen om de vaarroutes open te houden en om te voorkomen dat het omliggende land overstroomt. Het geven van een nieuwe betekenis aan de bagger in een zich transformerend rivierlandschap is de vraag die de kern vormt van dit project.

Het concept stelt voor om de behoefte om bagger op te slaan te combineren met de eisen om meer ruimte te creëren voor de Rijn (voor extra wateropslag). Dit wordt mogelijk door een nieuwe contour te trekken om de rivier langs de Hoeksche Waard breder te maken en het bagger te gebruiken om een nieuwe dijk te vormen. Het resultaat is de ‘baggerdijk’; een lineair landschap dat zich over ongeveer 35km uitstrekt, een gebied vormt van 1000 Ha en tegelijkertijd een depot en een dijk vormt. Het ontwerp begint met het onderzoeken van de mogelijkheden van dit baggerlandschap vanaf zijn ontstaan tot afronding in een periode van vijftig jaar. Het beschrijft een opeenvolging van veranderingen en transformaties; van modderige wildernis tot een bos van coppice wilgen, van geconstrueerde landkunst tot een beukenbos, en uiteindelijk de vorming van een nieuw type van rivieroever, een met recht uniek landschap.

Het ontwerp stelt voor dat gebruikers hun eigen contexten ontwikkelen voor het nieuwe landschap en genereert manieren om te onderzoeken hoe toekomstige generaties van locale bewoners en gemeentelijke instanties de dijk kunnen vormen. Om aan te geven wat de mogelijkheden zijn in deze ontwikkeling, zijn er drie contactpunten tussen het bestaande landschap en de baggerdijk gekozen, namelijk een dorp, een boerderij en een rivierdijk om te laten zien hoe deze verschillen kunnen ontstaan. De verhalen vertellen opnieuw de ontwikkeling van de dijk door fictieve persoonlijkheden die bewoners representeren van het gebied en die dienen als een voorbeeld voor de eindeloze mogelijkheden, bekend en onbekend, die ontwikkeld kunnen worden voor de ‘baggerdijk’.