Het werk is een uniek dubbel loopgravensysteem met vele bunkers uit zowel WOI als WOII. De oppervlakte van het gebied bedraagd circa 10Ha en zal ingericht worden in functie van struinnatuur en recreatie als onderdeel van een groter militair landschap, het Lekacces.

“Op het eerste gezicht lijkt het Werk aan de Groeneweg als een verlaten golfbaan te zijn die al jaren geleden aan de natuur is overgelaten. Vanaf de Lekdijk fiets ik erlangs en ik zie een rommelig gebied met hier en daar oude fruitbomen die niet helemaal goed te verklaren zijn, in een anders strak polderlandschap. Ik fiets eromheen en pas als ik het gebied binnenloop vanaf de Achterdijk komen de kazematten ineens in beeld. Die staan in het veld en lijken als oude betonnen beesten te foerageren in een anders groen gebied. Dan begint het verhaal voor het eerst een vorm aan te nemen. Het is een oud militair complex!

Maar hoe werkte dat en hoe steken de onderdelen in elkaar? Ik wil meer weten, maar de brandnetels zijn ondoordringbaar en de kazematten afgesloten. Wat is dit voor een gebied? Zelfs voor de kenner of de beheerder die er al jaren rondloopt, is het overzicht van dit verdedigingswerk nog onbegrijpelijk en onmogelijk te doortasten. Als ik het gebied verder inloop kom ik nog meer kazematten tegen, soms onder de grond, soms vrijstaand in de ruimte. Af en toe krijg ik een blik over de voormalige schootsvelden, een prachtig uitzicht dat tot ver aan de horizon reikt, maar toch, toch begrijp ik er niets van…………… toch wil ik meer weten.” *


Met deze gedachten zijn wij als team begonnen de geheimen van het Werk aan de Groeneweg te ontdekken en een visie te ontwikkelen waarmee de stoere charmes van een prachtig dubbel loopgravensysteem weer tot de verbeelding van de bezoeker kunnen spreken. Zo heb ik een ontwerp willen maken dat de schoonheid van de beleving herstelt, terwijl niet alles ‘verteld’ hoeft te worden. Het gebied is en blijft een mysterieus en prachtig landschappelijk object. Een ingenieus systeem dat bij een omstreden tijdperk hoorde dat ver achter ons ligt. Door deze geschiedenis te begrijpen hopen wij er een nieuwe betekenis aan te geven, een nieuw landschap voor natuur, plezier en alles wat er nog meer bij komt.

De ambitiekaart voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie is een radicale kaart waarmee sturing wordt gegeven aan toekomstige ontwikkeling van deze linie en een reekslokale verschillende projecten de komende jaren. De kaart betreft een gebied van grofweg 5 a 8 kilometer breed en ruim 86 kilometer lang. Deze Waterlinie doorsnijdt diverse gemeenten en provincies. Het Rijk ziet deze Linie als een belangrijke grootschalige landschappelijke drager, die in de toekomst nog sterker moet worden ontwikkeld om van betekenis te zijn als uniek tracé. De kaart is wenselijk om deze grote schaal sterker te ontwikkelen en tegelijk kaders te bieden voor lokale sturing op losse projecten. Termijn: de ambitiekaart ontwikkeld afgelopen jaar, de kaart is net af; en moet sturing geven voor projecten vanaf NU tot langere termijn. Deze kaart is ontwikkeld in opdracht van het Bureau Nieuwe Hollandse Waterlinie,met de leden van het Kwaliteitsteam (Yttje Feddes, Michael van Gessel, Gert Middelkoop en Ed Taverne) in samenwerking met Patrick Mc Cabe van REDscape.

REDscape is door Staatsbosbeheer gevraagd de ruimtelijke aspecten van de eigendommen van Staatsbosbeheer in de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld te brengen. Aanleiding is de behoefte van Staatsbosbeheer om een scherper beeld van de ruimtelijk onderscheidende kwaliteiten van haar forten te krijgen. In de Nieuwe Hollandse Waterlinie zal de komende jaren een omvangrijk investeringsprogramma worden uitgevoerd gericht op de restauratie van de forten en het vergroten van de beleefbaarheid en de toegankelijkheid voor het publiek.
De insteek van deze studie is ( volgend op Panorama Krayenhoff) vooral inventariserend en analyserend in plaats van visievormend. Gekeken is naar de onderscheidende kwaliteiten en potenties van de 15 forten (en aanvullende werken) in relatie tot het omliggende landschap. De analyse draagt bij aan een ruimtelijke visie van Staatsbosbeheer op de forten en tussenliggende gebieden in de Nieuwe Hollandse Waterlinie als richtsnoer voor ruimtelijke ontwikkelingen.

Fort Uitermeer maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en is uniek vanwege haar prachtige ligging aan de Vecht. Het terrein is echter in de loop der jaren verloederd en heeft een nieuwe impuls nodig. Deze krijgt ze nu in de vorm van een een hotel met appartementen, restaurant en gezondheidscentrum die op natuurlijke wijze geïntegreerd worden in een hoogwaardig landschap. Bij de vorming van dat nieuwe landschap worden de cultuurhistorische kwaliteiten van de Linie als uitgangspunt genomen. Onder deze kwaliteiten worden verstaan de uitzonderlijkheid van het Fort en het spannende ‘onbereikbare’ karakter dat ntrinsiek isaan een fort, de aanknoping met de structuren van de Linie (accessen en zichtlijnen), het uitzicht over het landschap vanaf het fortterrein en de gelaagdheid van het terrein dat zich uit in sporen van de verschillende forten die het eiland rijk is geweest. Al deze kwaliteiten worden vervolgens niet letterlijk hersteld, maar opnieuw ontdekt en zo ingezet dat een interessant en gevarieerd fortterrein ontstaat. Uiteindelijk zal de Linie weer tot leven komen en de bezoeker het gevoel krijgen zich op een waar fort te bevinden. In het ontwerp wordt de nadruk gelegd op een heldere aanzet van water, accessen, schansen en bos. De gracht wordt weer zichtbaar gemaakt. Accessen worden geaccentueerd en bepalen de richting van zicht op en van het fort. Schansen worden gecreëerd om het eiland als fort herkenbaar te maken en de belevening van het uitzicht vorm te geven. Bos, ten slotte wordt op zorgvuldige wijze geherstructureerd en verrijkt. Uiteindelijk zal bij beleving van het landschap de poëzie van de Linie op een zintuiglijke manier naar voren komen. Interessant voor bezoekers van verschillend allooi: gasten van het hotel of gezondheidscentrum én de toevallige passant. Fort Uitermeer verwordt zo tot een groene oase waarin de bezoeker kan dolen en kan genieten van de prachtige vergezichten over het landschap van de omgeving

Op het eerste gezicht lijkt de Beemster een tamelijk rustige, weinig veranderend landschap met een veilig geborgen toekomst in een landelijke setting. Dit beeld is echter verraderlijk. De polder bevindt zich op een belangrijk schakelmoment. Onder meer veranderingen in de landbouw, noodzaak van nieuwe woningbouw en de wateropgave brengen ruimtelijke processen op gang die een grote impact hebben op de Beemster. Die processen hebben zowel maatschappelijke als ruimtelijke gevolgen voor de inrichting en beleving van de polder.

De aard van de ruimtelijke veranderingen is divers, van grootschalig en ingrijpend tot klein en langzaam. De ruimtelijke opgave is ook niet zo zeer dát er iets gaat veranderen, maar hóe die verandering plaatsvindt en de kwalitatieve invulling ervan. Centraal in deze opgave staat de rol die cultuurgeschiedenis in deze dynamiek kan spelen om het aanzien van de polder als Werelderfgoed te waarborgen en de identiteit van de Beemster te versterken. (download ….www.beemster.net/projecte… )

Mentaliteit en The making of

De vraag naar de ruimtelijke identiteit van de Beemster wordt steevast beantwoord met een liefdesverklaring aan het landschap waarbij openheid, weidsheid, rechtlijnigheid, strak ritme, begrenzing door de dijk, het groen langs de wegen en op de erven, de deftige agrarische bebouwing van vroeger, de gekke dorpen, dan bijzonder worden benadrukt. Daarbinnen zijn het de sloten, de verkaveling, de techniek en de zeventiende eeuw die de status van het werelderfgoed bepaald hebben. Men is zich er van bewust dat het landschap zo in stand is gebleven door het agrarische gebruik. Lang is de Beemster een modelregio geweest op agrarisch gebied ten gevolge van hun vooruitstrevende bedrijfsvoering. Omdat er veel pachtboerderijen waren is ten gevolge van vererving het land ook minder versnipperd dan elders.


Conclusies en aanbevelingen

We hebben niemand gesproken die de Beemster lelijk vindt. Iedereen hecht aan de ruimtelijke kwaliteit ervan. Ook uit het verslag van de werkconferentie die in november 2004 plaatsvond, blijkt ook die eensgezindheid wanneer het over de ruimtelijke kwaliteiten gaat, zoals de sloten, kavels, bomen, bebouwing en ritme. De spanning wordt zichtbaar wanneer er een keuze vermoed wordt tussen ontwikkelen en behouden, zoals bij de stelling dat het werelderfgoed vaak ten onrechte gebruikt wordt om ontwikkelingen tegen te houden of de stelling dat het werelderfgoed en de agrarische sector heel goed samen gaan. De Beemster Bouwdoos biedt Beemsterse spelregels die geënt zijn op de Beemstermaat. De Bouwdoos is een instrument voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Deze bevat de specifieke ruimtelijke elementen van de Beemster, zoals erven en erfopbouw, gebouwen, watergangen en kavelstructuur. Bij ruimtelijke vragen met betrekking tot de erfopbouw bijvoorbeeld biedt de Bouwdoos duidelijkheid over de exacte plaatsing van een bedrijfsgebouw achter het woonhuis, de inrichting van erven of de ‘groene voet’ die een nieuwe vrijstaande woning om zich heen vraagt. Het gaat dus niet primair om regels die de uiterlijke vorm van gebouwen vastleggen, maar om regels die te maken hebben met de plaatsing van gebouwen op een kavel. Twee casestudies - over water en erven - illustreren de toepassing van de Beemster Bouwdoos voor nieuwe opgaven.