Stoppende boeren, Brede boeren, Grote boeren, Nieuwe woningen, Nieuwe bedrijven........... De Beemster mag dan Unesco-erfgoed zijn, het gebied zit niet op slot. Ook in deze beschermde droogmakerij is het landelijke gebied volop in ontwikkeling.

Hoe nu deze veranderingen zo te stroomlijnen dat ze soepel verlopen zonder dat de kwaliteiten van de Beemster uit het oog worden verloren? Zit bijvoorbeeld de regelgeving goed in elkaar en zijn procedures helder voor de ondernemende Beemsterlingen? REDscape onderzocht het Beemster erf en deed aan de hand van uitkomsten aanbevelingen waarbij de Des Beemsters-kwaliteiten ingezet werden als richtinggevend. Met een twintigtal bewoners werd uitvoerig gesproken, uiteraard op het Beemstererf, aan de keukentafel. De bewoners werden bevraagd naar hun ervaringen op het erf in het recente verleden en de plannen voor de toekomst. Hun openhartigheid mag zeker geprezen worden! De uitkomsten van deze interviews werden grondig geanalyseerd en al snel werden een aantal tendensen zichtbaar. Zo blijkt de Beemsterling bijvoorbeeld beretrots op zijn polder en wil hij zijn erf graag op kwalitatieve wijze ontwikkelingen. Maar altijd lastig blijft de ingewikkelde procedures die nodig zijn voor nieuwe initiatieven. Ook is het huidige bestemmingsplan verouderd, waardoor procedures soms onnodig veel tijd in beslag nemen.

REDscape i.s.m. met Gert van Eikeren werkte bij het maken van deze visie ook in nauwe samenwerking met de gemeente Beemster. In samenspraak werden de tendensen vertaald in aanbevelingen. Deze resultaten van de aanbevelingen worden door de gemeente gebruikt als input bij het maken van het nieuwe Bestemmingsplan Landelijk gebied dat in 2009 opgesteld wordt. Op deze manier kan de gemeente beter anticiperen op de toekomstige ontwikkelingen met behoud van het specifieke karakter van het Beemster erf.

Ten slotte roept REDscape op om het erf als een actueel ontwerpopgave te benaderen. Uiteindelijk moet geschiedenis ook gemaakt worden. Het Beemster erf is een levend monument!

In de ontwerpopgave wordt gevraagd naar een ruimtelijke inpassing voor de uitbreiding van de fabriek die recht doet aan de cultuurhistorische waarde van de Beemster polder en zijn unieke status als UNESCO erfgoed. Om deze stap te maken heeft CONO Kaasmakers aan REDscape Landscape & Urbanism gevraagd om een landschappelijke inpassingvisie uit te voeren om de landschappelijke gevolgen, inpassingmogelijkheden voor de uitbreiding, en ontwerprichtlijnen op het terrein van een dergelijke uitbreiding te formuleren.

Het ontwerp stelt voor om het industrieterrein een aantal karakteristieken van de buitenplaats te geven om een eenmalig en bijzonder project te realiseren. Het is niet de bedoeling om deze nieuwe opzet met een buitenplaats te vergelijken. Sterker nog, het moet geen buitenplaats willen worden. Het concept stelt voor om een (industrie)terrein voor een enkel bedrijf te ontwikkelen dat bijzonder is en geïnspireerd op de vormgeving van de buitenplaatsen en het landschap van de Beemster polder.

Het landschappelijk casco blijft de ruimtelijke drager van het complex en vormt onderdeel van de architectonische compositie van het industrieterrein als geheel. Er wordt gevraagd aan de architecten om hierop in te spelen. Het landschappelijke casco dient gewaarborgd te blijven in al zijn aspecten. Dit houdt in dat alle aangewezen groene bestemmingen (carré, assen en voorgebied) vrij blijven van alle andere bestemmingen zoals bebouwing, verharding, parkeren, technische ruimtes en installaties voor nu en in de toekomst.

In opdracht van gemeente Beemster, Milieufederatie en provincie Noord-Holland onderzochten we de mogelijkheden van een ontwikkelingsvisie voor de Beemster op basis van eigen kwaliteiten. We ontwikkelden het begrip Beemster Bouwdoos, een methode om vanaf het begin de ontwikkelingen te laten aansturen vanuit de sociale, culturele historische en ruimtelijke kwaliteiten van de Beemster. (download ….www.beemster.net/projecte… ) Voor twee onderdelen - water en waterberging en boerenerven - hebben we de werking van deze bouwdoos laten zien. In mei kregen we de opdracht om dit voor alle thema's (waaronder infrastructuur, woonvormen nederzettingen, energie en natuur) te doen en wel zo, dat de resultaten opgenomen kunnen worden in het bestemmingsplan landelijk gebied.

Op het eerste gezicht lijkt de Beemster een tamelijk rustige, weinig veranderend landschap met een veilig geborgen toekomst in een landelijke setting. Dit beeld is echter verraderlijk. De polder bevindt zich op een belangrijk schakelmoment. Onder meer veranderingen in de landbouw, noodzaak van nieuwe woningbouw en de wateropgave brengen ruimtelijke processen op gang die een grote impact hebben op de Beemster. Die processen hebben zowel maatschappelijke als ruimtelijke gevolgen voor de inrichting en beleving van de polder.

De aard van de ruimtelijke veranderingen is divers, van grootschalig en ingrijpend tot klein en langzaam. De ruimtelijke opgave is ook niet zo zeer dát er iets gaat veranderen, maar hóe die verandering plaatsvindt en de kwalitatieve invulling ervan. Centraal in deze opgave staat de rol die cultuurgeschiedenis in deze dynamiek kan spelen om het aanzien van de polder als Werelderfgoed te waarborgen en de identiteit van de Beemster te versterken. (download ….www.beemster.net/projecte… )

Mentaliteit en The making of

De vraag naar de ruimtelijke identiteit van de Beemster wordt steevast beantwoord met een liefdesverklaring aan het landschap waarbij openheid, weidsheid, rechtlijnigheid, strak ritme, begrenzing door de dijk, het groen langs de wegen en op de erven, de deftige agrarische bebouwing van vroeger, de gekke dorpen, dan bijzonder worden benadrukt. Daarbinnen zijn het de sloten, de verkaveling, de techniek en de zeventiende eeuw die de status van het werelderfgoed bepaald hebben. Men is zich er van bewust dat het landschap zo in stand is gebleven door het agrarische gebruik. Lang is de Beemster een modelregio geweest op agrarisch gebied ten gevolge van hun vooruitstrevende bedrijfsvoering. Omdat er veel pachtboerderijen waren is ten gevolge van vererving het land ook minder versnipperd dan elders.


Conclusies en aanbevelingen

We hebben niemand gesproken die de Beemster lelijk vindt. Iedereen hecht aan de ruimtelijke kwaliteit ervan. Ook uit het verslag van de werkconferentie die in november 2004 plaatsvond, blijkt ook die eensgezindheid wanneer het over de ruimtelijke kwaliteiten gaat, zoals de sloten, kavels, bomen, bebouwing en ritme. De spanning wordt zichtbaar wanneer er een keuze vermoed wordt tussen ontwikkelen en behouden, zoals bij de stelling dat het werelderfgoed vaak ten onrechte gebruikt wordt om ontwikkelingen tegen te houden of de stelling dat het werelderfgoed en de agrarische sector heel goed samen gaan. De Beemster Bouwdoos biedt Beemsterse spelregels die geënt zijn op de Beemstermaat. De Bouwdoos is een instrument voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Deze bevat de specifieke ruimtelijke elementen van de Beemster, zoals erven en erfopbouw, gebouwen, watergangen en kavelstructuur. Bij ruimtelijke vragen met betrekking tot de erfopbouw bijvoorbeeld biedt de Bouwdoos duidelijkheid over de exacte plaatsing van een bedrijfsgebouw achter het woonhuis, de inrichting van erven of de ‘groene voet’ die een nieuwe vrijstaande woning om zich heen vraagt. Het gaat dus niet primair om regels die de uiterlijke vorm van gebouwen vastleggen, maar om regels die te maken hebben met de plaatsing van gebouwen op een kavel. Twee casestudies - over water en erven - illustreren de toepassing van de Beemster Bouwdoos voor nieuwe opgaven.