Eindelijk krijgt de Grebbelinie de aandacht die het verdient. Het is samen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Stelling van Amsterdam en Hadrian’s wall een cultuurhistorisch, militair historisch en landschappelijk bijzonder fenomeen. Een verdedigingswerk dat onlosmakelijk verbonden is met het landschap waarin het ligt omdat het gebruik maakt van juist de eigenaardigheden van dat landschap. In het geval van de Nederlandse linies werd het ingenieuze en complexe systeem van waterbeheersing (bedoeld ter wering en regulering van het water dan wel drooglegging) omgekeerd zodat het gebruikt werd als een systeem voor een snelle onderwater zetting van het land ter verdediging van de achterliggende steden.

Daarmee zijn de linies een ode aan het Nederlandse landschap. De Grebbelinie is in het geheel van verdedigingswerken bijzonder omdat het geheel uit aardwerken bestaat en, anders dan de anderen, ook daadwerkelijk gefunctioneerd heeft tijdens de tweede wereld oorlog.

De vraag is nu hoe deze linie van de Grebbeberg bij Rhenen tot de Eemmond bij Bunschoten Spakenburg herkenbaar, beleefbaar en begaanbaar gemaakt kan worden. Daar zijn al een aantal studies naar gedaan. Deze studie is geen herhaling daarvan maar een voortzetting waarbij in eerste instantie wordt gekeken naar de landschappelijke inpassing en inrichting van het belangrijkste ‘aardwerk’, het Fort aan de Buursteeg op de grens van Renswoude en Veenendaal, om van daaruit richtlijnen te ontwikkelen voor de inrichting van de overige werken zonder de diversiteit aan mogelijke inrichtingen van elk individueel werk nodeloos te beperken.

Stoppende boeren, Brede boeren, Grote boeren, Nieuwe woningen, Nieuwe bedrijven........... De Beemster mag dan Unesco-erfgoed zijn, het gebied zit niet op slot. Ook in deze beschermde droogmakerij is het landelijke gebied volop in ontwikkeling.

Hoe nu deze veranderingen zo te stroomlijnen dat ze soepel verlopen zonder dat de kwaliteiten van de Beemster uit het oog worden verloren? Zit bijvoorbeeld de regelgeving goed in elkaar en zijn procedures helder voor de ondernemende Beemsterlingen? REDscape onderzocht het Beemster erf en deed aan de hand van uitkomsten aanbevelingen waarbij de Des Beemsters-kwaliteiten ingezet werden als richtinggevend. Met een twintigtal bewoners werd uitvoerig gesproken, uiteraard op het Beemstererf, aan de keukentafel. De bewoners werden bevraagd naar hun ervaringen op het erf in het recente verleden en de plannen voor de toekomst. Hun openhartigheid mag zeker geprezen worden! De uitkomsten van deze interviews werden grondig geanalyseerd en al snel werden een aantal tendensen zichtbaar. Zo blijkt de Beemsterling bijvoorbeeld beretrots op zijn polder en wil hij zijn erf graag op kwalitatieve wijze ontwikkelingen. Maar altijd lastig blijft de ingewikkelde procedures die nodig zijn voor nieuwe initiatieven. Ook is het huidige bestemmingsplan verouderd, waardoor procedures soms onnodig veel tijd in beslag nemen.

REDscape i.s.m. met Gert van Eikeren werkte bij het maken van deze visie ook in nauwe samenwerking met de gemeente Beemster. In samenspraak werden de tendensen vertaald in aanbevelingen. Deze resultaten van de aanbevelingen worden door de gemeente gebruikt als input bij het maken van het nieuwe Bestemmingsplan Landelijk gebied dat in 2009 opgesteld wordt. Op deze manier kan de gemeente beter anticiperen op de toekomstige ontwikkelingen met behoud van het specifieke karakter van het Beemster erf.

Ten slotte roept REDscape op om het erf als een actueel ontwerpopgave te benaderen. Uiteindelijk moet geschiedenis ook gemaakt worden. Het Beemster erf is een levend monument!

Landgoed Leyduin is maar een klein deel in het verhaal van de landgoederen zone van Zuid-Kennemerland, maar toch één van de meest fascinerende. In vierhonderd jaar hebben vier verschillende landhuizen op verschillende locaties op het landgoed gestaan. In de 19e eeuw is hier de eerste waterwinning voor de stad Amsterdam geïnitieerd en gerealiseerd. In diezelfde tijd is een lust-landschap in het woeste duinlandschap gecreëerd door bekende Nederlandse Landschapontwerpers, zoals Zocher, Snoek en Springer.

Het landschappelijke ontwerp voor Leyduin is meer dan een enkel ontwerp of ontwerpstijl. De huidige situatie is het resultaat van meerdere ontwerpers en bewoners door de eeuwen heen. Landgoed Leyduin is een weerspiegeling van verschillende stromingen en tijdperken en is gevormd in ruim vierhonderd jaar. Als gevolg hiervan is een zichtbare historische gelaagdheid ontstaan. In het ontwerp voor Leyduin is nagestreeft deze biografie leesbaar en inzichtelijk te maken. De kracht van het ontwerp ligt in de spanning tussen de verschillende ontwerpstijlen en tijdgebonden invloeden en vooral tussen de formele en informele landschappelijke structuren. Ook de spanning van de natuurlijke topografie tussen de open vlaktes van de (veen)weides en de beboste hoogtes van de oude duinen speelt een belangrijke rol.

De ruimtelijke structuur van Leyduin bestaat uit een aantal basisingrediënten, hoogteverschillen, bosgebieden, lanen, tuinen en open vlaktes. Deze ingrediënten zijn in de loop van de tijd deels onzichtbaar geworden en dreigen te verdwijnen uit het landschap. Wij willen een kwaliteitsimpuls geven door de structuur van het landschap te verbeteren zodat het tegenspel kan bieden tegen losse ontwikkelingen. Bij het aanscherpen van de ruimtelijke opbouw en het weer zichtbaar maken van de ruimtelijke ingrediënten wordt op een bijna stille manier een nieuwe ruimtelijke laag toegevoegd aan de oorspronkelijke structuur.

REDscape heeft samen met H+N+S en Buiting Forest adviseurs een team gevormd van landschap experts die zijn ingehuurd om een landschapsstructuurplan te ontwikkelen voor Kommunarka, een nieuwe uitbreiding van Moskou. Het gebied bevat meer dan 4000 Ha landbouw- en bosgrond grenzend aan de MKAD, de snelweg ring van Moskou, en zal voor ten minste 200.000 Moskovieten een nieuwe woning moeten bieden. De gehele ontwikkeling zal stadscentra, scholen en gezondheidszorg bieden, als ook werkgelegenheid bieden en een nieuwe belevingswaarde van het landschap. Als basis van het landschapsplan ligt het gebruik en hergebruik van bestaande water- en bossystemen om een duurzaam blauwgroen raamwerk te ontwikkelen voor de locatie. Het bestaande systeem van rivieren, stromen, meren en geulen als ook de grote beboste gebieden moeten de basis vormen van dit nieuwe recreatieve en ecologische raamwerk. Samen met URS Corporation en Maxwan architecten zal het landschapsstructuurplan ontwikkeld worden tot een definitief masterplan dat gepland staat om afgerond te zijn in 2007.

In opdracht van gemeente Beemster, Milieufederatie en provincie Noord-Holland onderzochten we de mogelijkheden van een ontwikkelingsvisie voor de Beemster op basis van eigen kwaliteiten. We ontwikkelden het begrip Beemster Bouwdoos, een methode om vanaf het begin de ontwikkelingen te laten aansturen vanuit de sociale, culturele historische en ruimtelijke kwaliteiten van de Beemster. (download ….www.beemster.net/projecte… ) Voor twee onderdelen - water en waterberging en boerenerven - hebben we de werking van deze bouwdoos laten zien. In mei kregen we de opdracht om dit voor alle thema's (waaronder infrastructuur, woonvormen nederzettingen, energie en natuur) te doen en wel zo, dat de resultaten opgenomen kunnen worden in het bestemmingsplan landelijk gebied.

Op het eerste gezicht lijkt de Beemster een tamelijk rustige, weinig veranderend landschap met een veilig geborgen toekomst in een landelijke setting. Dit beeld is echter verraderlijk. De polder bevindt zich op een belangrijk schakelmoment. Onder meer veranderingen in de landbouw, noodzaak van nieuwe woningbouw en de wateropgave brengen ruimtelijke processen op gang die een grote impact hebben op de Beemster. Die processen hebben zowel maatschappelijke als ruimtelijke gevolgen voor de inrichting en beleving van de polder.

De aard van de ruimtelijke veranderingen is divers, van grootschalig en ingrijpend tot klein en langzaam. De ruimtelijke opgave is ook niet zo zeer dát er iets gaat veranderen, maar hóe die verandering plaatsvindt en de kwalitatieve invulling ervan. Centraal in deze opgave staat de rol die cultuurgeschiedenis in deze dynamiek kan spelen om het aanzien van de polder als Werelderfgoed te waarborgen en de identiteit van de Beemster te versterken. (download ….www.beemster.net/projecte… )

Mentaliteit en The making of

De vraag naar de ruimtelijke identiteit van de Beemster wordt steevast beantwoord met een liefdesverklaring aan het landschap waarbij openheid, weidsheid, rechtlijnigheid, strak ritme, begrenzing door de dijk, het groen langs de wegen en op de erven, de deftige agrarische bebouwing van vroeger, de gekke dorpen, dan bijzonder worden benadrukt. Daarbinnen zijn het de sloten, de verkaveling, de techniek en de zeventiende eeuw die de status van het werelderfgoed bepaald hebben. Men is zich er van bewust dat het landschap zo in stand is gebleven door het agrarische gebruik. Lang is de Beemster een modelregio geweest op agrarisch gebied ten gevolge van hun vooruitstrevende bedrijfsvoering. Omdat er veel pachtboerderijen waren is ten gevolge van vererving het land ook minder versnipperd dan elders.


Conclusies en aanbevelingen

We hebben niemand gesproken die de Beemster lelijk vindt. Iedereen hecht aan de ruimtelijke kwaliteit ervan. Ook uit het verslag van de werkconferentie die in november 2004 plaatsvond, blijkt ook die eensgezindheid wanneer het over de ruimtelijke kwaliteiten gaat, zoals de sloten, kavels, bomen, bebouwing en ritme. De spanning wordt zichtbaar wanneer er een keuze vermoed wordt tussen ontwikkelen en behouden, zoals bij de stelling dat het werelderfgoed vaak ten onrechte gebruikt wordt om ontwikkelingen tegen te houden of de stelling dat het werelderfgoed en de agrarische sector heel goed samen gaan. De Beemster Bouwdoos biedt Beemsterse spelregels die geënt zijn op de Beemstermaat. De Bouwdoos is een instrument voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Deze bevat de specifieke ruimtelijke elementen van de Beemster, zoals erven en erfopbouw, gebouwen, watergangen en kavelstructuur. Bij ruimtelijke vragen met betrekking tot de erfopbouw bijvoorbeeld biedt de Bouwdoos duidelijkheid over de exacte plaatsing van een bedrijfsgebouw achter het woonhuis, de inrichting van erven of de ‘groene voet’ die een nieuwe vrijstaande woning om zich heen vraagt. Het gaat dus niet primair om regels die de uiterlijke vorm van gebouwen vastleggen, maar om regels die te maken hebben met de plaatsing van gebouwen op een kavel. Twee casestudies - over water en erven - illustreren de toepassing van de Beemster Bouwdoos voor nieuwe opgaven.

De Nieuwe Horstermeer, een toekomst vanuit de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Door de verdergaande verstedelijking is de identiteit en het landschappelijke karakter van de NHW onder druk komen te staan. Een nieuw beleid, met als motto “bescherming door ontwikkeling”, stimuleert nieuwe ontwikkelingen, als deze worden geplaatst in een ruimtelijke visie die de ontwikkeling begeleidt en controleert en de NHW in een nieuw daglicht zet. In deze studie wordt de ontwikkelingsopgave voor de Horstermeerpolder in het hart van het vechtplassengebied onderzocht.
De NHW is een uniek historisch fenomeen. Als buitengebied voor de randstad is het een landschapspark van nationale betekenis. Dit park bestaat uit een reeks van karakteristieke landschappen: plassen, veenontginningsgebieden en polders. De Horstermeer is als droogmakerij uniek in deze reeks. Naast de zichtbare structuren als forten, bunkers en accessen bevat de NHW ook onzichtbare lagen. In de Horstermeerpolder is het geheim van de NHW gestold in het agrarische polderlandschap. Sporen in dit produktielandschap maken je hier attent op: de lage horizon, de grote openheid van het landschap, de lange lijnen, de geheimzinnige routes en het oneindige wachten op de inundatie. Deze poëtische kwaliteiten worden in deze studie ingezet om nieuwe ontwikkelingen in de polder te sturen. Er ontstaat een dynamisch nieuw landschap dat de spanning tussen het natte en het droge opzoekt en als zodanig de NHW op een nieuwe manier “zichtbaar” maakt. Door de introductie van nieuwe ruimtelijke dragers wordt de polder verdeeld in twee thema’s. Hierdoor krijgen alle gewenste ontwikkelingen een plek zonder dat ze elkaar in de weg te zitten, ze kunnen naast elkaar bestaan en elkaar uitbuiten en versterken. Tevens zorgen ze met elkaar voor een hernieuwde beleving van de NHW.


De productiepolder (bedrijven + wonen + landbouw)
Het woon - en bedrijfsmilieu in de Horstermeerpolder sluit als geen ander aan bij het karakter van een productiepolder waarbij pragmatiek en ondernemersgeest voorop staat. De Middenweg blijft de ontsluitingsweg voor bewoners en bedrijven. De verkaveling loodrecht op de Middenweg maakt het mogelijk om met enkele spelregels de bebouwing in een zone langs deze weg te verdichten. Hierdoor kan de bedrijvigheid zich blijven ontwikkelen en kunnen interessante nieuwe woonmilieus ontstaan. Naast de nog aanwezige landbouwbedrijven is er in de polder steeds meer behoefte aan kleinschalige agrarisch gerelateerde activiteiten. Een deel van de polder kan op kleine schaal hiervoor ontwikkeld worden. Hierbij worden de verkaveling en de lange lijnen van de polder uitgebuit.

De ontspannen polder (natuur + recreatie)
In het nieuwe inrichtingsplan worden de ringdijk en het watervierkant als ruimtelijke structurerende elementen versterkt. Het water langs de ringdijk wordt verbreedt, het profiel van de dijk versterkt en de dijk toegankelijk gemaakt voor toeristisch gebruik. De ringdijk wordt hierdoor een duidelijke begrenzing langs de rand van de polder en een landschappelijke drager van de polder. Een nieuw waterbergingssysteem gekoppeld aan deze ringdijk verbeterd de waterkwaliteit van het Vechtplassengebied, die ontstaat door de waterzuigende werking van de dieper gelegen polder. In dit gebied ontstaat een hoog dynamisch watersysteem met rietmoeras als natuurgebied. De openheid van de polder blijft gehandhaafd, het contrast met de omringende plassen blijft aanwezig en er ontstaat een constante dynamiek tussen nat en droog. Het watervierkant, in het midden van de polder, wordt toegankelijk en ruimtelijk zichtbaar gemaakt met recreatieve paden en een dubbele bomenrij. Hierdoor wordt het vierkant een structurerend element dat bovendien de lange lijnen in de polder begeleidt en versterkt.

De natuurlijke processen die hebben geleid tot het maken van het Nederlandse landschap zijn tot op grote hoogte getemd maar blijven altijd aanwezig en onvoorspelbaar, wachtend om zich te kunnen manifesteren op een nieuwe en onverwachte manier. Een een dergelijk probleem is de natuurlijke afzetting van grote hoeveelheden modder in de lagere rivieren van de Rijn Maas delta. Deze modder, bekend als bagger, moet voortdurend verwijderd worden door baggerschepen om de vaarroutes open te houden en om te voorkomen dat het omliggende land overstroomt. Het geven van een nieuwe betekenis aan de bagger in een zich transformerend rivierlandschap is de vraag die de kern vormt van dit project.

Het concept stelt voor om de behoefte om bagger op te slaan te combineren met de eisen om meer ruimte te creëren voor de Rijn (voor extra wateropslag). Dit wordt mogelijk door een nieuwe contour te trekken om de rivier langs de Hoeksche Waard breder te maken en het bagger te gebruiken om een nieuwe dijk te vormen. Het resultaat is de ‘baggerdijk’; een lineair landschap dat zich over ongeveer 35km uitstrekt, een gebied vormt van 1000 Ha en tegelijkertijd een depot en een dijk vormt. Het ontwerp begint met het onderzoeken van de mogelijkheden van dit baggerlandschap vanaf zijn ontstaan tot afronding in een periode van vijftig jaar. Het beschrijft een opeenvolging van veranderingen en transformaties; van modderige wildernis tot een bos van coppice wilgen, van geconstrueerde landkunst tot een beukenbos, en uiteindelijk de vorming van een nieuw type van rivieroever, een met recht uniek landschap.

Het ontwerp stelt voor dat gebruikers hun eigen contexten ontwikkelen voor het nieuwe landschap en genereert manieren om te onderzoeken hoe toekomstige generaties van locale bewoners en gemeentelijke instanties de dijk kunnen vormen. Om aan te geven wat de mogelijkheden zijn in deze ontwikkeling, zijn er drie contactpunten tussen het bestaande landschap en de baggerdijk gekozen, namelijk een dorp, een boerderij en een rivierdijk om te laten zien hoe deze verschillen kunnen ontstaan. De verhalen vertellen opnieuw de ontwikkeling van de dijk door fictieve persoonlijkheden die bewoners representeren van het gebied en die dienen als een voorbeeld voor de eindeloze mogelijkheden, bekend en onbekend, die ontwikkeld kunnen worden voor de ‘baggerdijk’.